In juni 2010 ging Artsen zonder Grenzen op verkenning
uit na een bericht dat er uitzonderlijk veel kinderen waren
overleden in een dorp in het noordwesten van Nigeria. Bij aankomst
trof het team 39 verse graven en verschillende kinderen in kritieke
toestand aan. Onderzoek wees uit dat het loodvergiftiging betrof,
met de hoogste loodconcentraties ooit geregistreerd. Artsen zonder
Grenzen zette direct een behandelproject op en werkt in Anka &
Bukkyum, in de deelstaat Zamfara. Ellen van der Velden, Artsen
zonder Grenzen hulpcoördinator, over de uitdagingen van dit unieke
project.
Hoe is die loodvergiftiging
ontstaan?
'Door kleinschalige goudwinning. Mensen halen
stenen uit de mijn. Ze hakken de stenen in stukjes, vermalen het
steen met keukengerei of machines waar ze ook het graan mee
vermalen, mengen dit met kwik en water en halen zo het goud eruit.
Helaas zit er ook lood in het gruis dat vrijkomt, met een
maalmachine is dat nog sterker. Vele kinderen kregen zo het lood
binnen.'
Wat doet die loodvergiftiging met kinderen?
'Helaas openbaren de symptomen zich net
voordat hun toestand kritiek wordt: overgeven, niet goed kunnen
staan of praten, huilbuien, hoofdpijn, rusteloosheid en, in een
vergevorderd stadium, stuiptrekkingen. Sommige kinderen zijn
comateus, apathisch of hebben een slap handje - tekenen van
neurologische schade. Wat de schade op lange termijn is weten we
nog niet.'
Artsen zonder Grenzen heeft niet
eerder zo'n project gedaan. Hoe zet je zoiets op?
'We hebben contact opgenomen met een
internationaal netwerk van toxicologen voor ondersteuning. Een
behandelprotocol bestaat, maar niet voor zulke hoge
loodconcentraties - 500 tot 700 microgram per liter bloed. We weten
dat een loodgehalte van 100 tot hersenschade kan leiden bij
kinderen. Zulke hoge loodgehaltes zijn niet eerder voorgekomen,
daarmee is de behandeling totaal onbekend terrein. Wij zijn erin
gestapt met de wetenschap dat we al doende moeten leren, we hadden
geen andere optie. Er zouden nog meer kinderen dood gaan als we
niet meteen in zouden grijpen.'
Waar bestaat de behandeling eigenlijk
uit?
'De kinderen krijgen chelatietherapie: dat
houdt in dat een medische stof opgelost wordt in water en bloed.
Die medische stof, het medicijn dimercaptosuccinisinezuur (DSMA),
reageert op lood en verbindt zich. Dat dienen we toe door het
medicijn te vermengen met extra voedzame pindapasta, want dat eten
de kinderen graag. Vervolgens plassen de kinderen het lood uit. Zo
komt het lood molecuul na molecuul uit het bloed. Het proces an
sich is redelijk vlot: 19 dagen, 3 doses per dag.'
En dan is een kind dus
genezen?
'Helaas niet. Het medicijn kan het lood alleen
uit het bloed halen, maar de kinderen hebben zo’n enorme
loodvergiftiging opgelopen: het zit ook in andere plekken, zoals de
botten. Als de loodwaarde lager is geworden schorten we de kuur
tussen de 1 tot 5 weken op. Dat geeft het lood de tijd om vanuit de
botten in het bloed te gaan. Elke week prikken we opnieuw bloed om
het loodgehalte en andere bloedwaarden te bepalen. Als het
loodniveau weer stijgt starten we met een nieuwe behandelingsronde.
Er zijn kinderen die al in hun negende ronde zitten en nog steeds
niet een aanvaardbaar laag peil hebben - een peil waarin zij buiten
levensgevaar zijn, minder dan 100.'
Klinkt complex…
'Dat is het ook. De vergiftiging die de
kinderen hebben is zo hoog dat de meetapparatuur het niet aankan.
Daarom verdunnen we het afgenomen bloed met schoon bloed, meten het
loodniveau en vermenigvuldigen dat met de verdunningsfactor. Echt
laboratoriumwerk. Op zich doen we ook labwerk in onze
hiv/aidsprojecten, dus dat is niet nieuw voor ons. Het behandelen
van zulke hoge loodvergiftiging en de schaal waarop we dit doen,
wel. Een echte uitdaging, maar daar houden we bij Artsen zonder
Grenzen wel van. En we verzamelen zoveel mogelijk gegevens zodat
dit in een later stadium voor onderzoek kan worden gebruikt.'
Hoeveel kinderen zijn er nu onder behandeling?
'Meer dan 900. We richten ons op kinderen van
5 of jonger omdat die het meeste levensgevaar lopen. In het begin
namen we ze 28 dagen op. Toen we constateerden dat de kinderen
nauwelijks bijwerkingen ondervonden, hebben we onze aanpak stap
voor stap aangepast; op dit moment worden vrijwel alle kinderen
poliklinisch behandeld. De thuisbehandeling haalt die moeders die
hun kinderen nog niet eerder hadden gebracht, over de streep om hun
kinderen voor behandeling te brengen. 28 dagen is lang als je elke
dag voor nog meer kinderen moet zorgen.'
Wanneer is het over?
'Als alle kinderen behandeld zijn en ze
vervolgens terug kunnen keren naar een schone leefomgeving.
Eenvoudig om te zeggen, maar niet zo eenvoudig om dat voor elkaar
te krijgen. De dorpen moeten allemaal worden afgegraven. De oudere
kinderen en volwassenen moeten ook loodvergiftiging hebben
opgelopen en moeten ook behandeld worden. Maar de behandeling is
duur. Voor een kind onder de 5 komt dat op 308 euro per ronde.
Oudere kinderen hebben hogere doses nodig. Daarvoor is dus méér,
grootschalige hulp nodig. Als Artsen zonder Grenzen lobbyen we
daarom bij andere organisaties ervoor om ook in actie te komen. Zo
heeft onze medische directeur Leslie Shanks in november tijdens een
medische conferentie in Canada erop aangedrongen dat internationale
organisaties in coördinatie met de Nigeriaanse overheid ingrijpen,
voorlichting te geven over de gevaren van goudwinning zoals ze dat
nu doen en plannen voor de lange termijn te maken.'
Krachtige cultuur
'Ik werk al meer dan 10 jaar voor Artsen
zonder Grenzen en dit is een van de meest complexe hulpoperaties
geweest waar ik aan meegewerkt heb. En ook erg indrukwekkend. Zo
kwam ons team in een dorp en vroeg in een van de huizen om alle
kinderen onder de 5 jaar te onderzoeken. Dat kon niet: ze waren de
weken ervoor allemaal overleden. De mensen in de dorpen zijn
gelukkig enorm krachtig en het geeft moed dat sinds we met de
behandelingen gestart zijn er nog nauwelijks kinderen overleden
zijn.'
Het team voor ons hulpproject voor de loodvergiftiging
bestaat uit 16 internationale en 100 Nigeriaanse
hulpverleners.