Artsen zonder Grenzen bestaat vandaag, maandag 7 september, 25 jaar. Die verjaardag heeft een bittere bijsmaak, want hij laat zien dat er nog steeds veel hulp nodig is voor de slachtoffers van oorlogen, natuurrampen en geweld. Nog steeds heeft Artsen zonder Grenzen daarin de rol die Jacques de Milliano en de vijf andere oprichters voor ogen stond: zonder te kijken naar politieke of religieuze achtergronden medische hulp bieden aan mensen in noodsituaties die door anderen niet worden bereikt. Het tweede doel was aandacht vragen voor het vaak vergeten leed en onrecht dat onze teams bij hun werk tegenkwamen, in de hoop meer hulp te mobiliseren. Of beter nog, dat politici en machthebbers hun verantwoordelijkheden zouden nemen voor het lot van de getroffenen.

Ook nu, 25 jaar na dato in het internettijdperk, zijn er nog steeds teveel menselijke tragedies die te weinig aandacht krijgen. Wie kent het tragische lot van de Rohingya’s in Bangladesh, het geweld tegen de Adivasis in de Indiase deelstaat Chhattisgarh, tegen de plattelandsbevolking in de Centraal-Afrikaanse Republiek, of de langzame dood van tuberculosepatienten in Turkmenistan en Uzbekistan?

Door de onbekendheid van deze noodsituaties vallen die al snel van de agenda van veel hulporganisaties. In andere gevallen is het voor veel van hen te onveilig of te complex om de bevolkingen daar te bereiken. Extra bitter is het daarom te moeten constateren dat onze manier van hulp verlenen en onrecht aan de kaak stellen in de afgelopen 25 jaar gevaarlijker is geworden.

De politieke verhoudingen in de wereld zijn in de afgelopen kwart eeuw sterk veranderd. Er is een nieuwe wereldorde ontstaan met spanningen tussen Noord en Zuid en tussen het westen en de radicale Islam. Die ontwikkelingen hebben een grote invloed gehad op de hulpverlening in veel conflictgebieden.

In reclamespotjes op de televisie zien we nu dokters in groene uniformen, scholenbouwende legers en oorlogen die gepresenteerd worden als wederopbouw in plaats van de dood en verderf zaaiende scenario’s die het in werkelijkheid zijn.

Hulpverlening is hier overduidelijk een politiek instrument geworden. Door die associatie met de Westerse militaire en politieke agenda is de veiligheid van hulpverleners naar een onacceptabel laag niveau gedaald. Artsen zonder Grenzen weet dat maar al te goed uit eigen ervaring. Vanaf 2004 verloren wij acht collega’s in laffe aanslagen en werden er drie medewerkers ontvoerd. Onvermijdelijk heeft dat effect op de hoeveelheid hulp die we kunnen bieden in de landen waar het om gaat en daarmee treffen deze incidenten ook de bevolking.

Ook het feit dat wij ons - los van politieke agenda's - uitspreken over grove mensenrechtenschendingen die wij zien, wordt inmiddels politiek geïnterpreteerd. In maart van dit jaar bijvoorbeeld werden wij Sudan uit gezet vanwege onze vermeende steun voor het Internationaal Strafhof en voor het uitbrengen van een rapport over verkrachtingen in Darfur.

Helaas zijn hulporganisaties zelf ook schuldig aan het ter discussie stellen van hun neutraliteit. Teveel van hen zijn op zoek naar financiële middelen en aanzien en leveren zich uit aan politieke agenda’s. Zo dragen ze bij aan de vermenging van humanitaire en militaire belangen.

In plaats daarvan zouden ze zich meer moeten concentreren op het kweken van begrip voor onafhankelijke noodhulp in niet-westerse samenlevingen als die van India, China en Rusland. Dat vergroot het draagvlak en kan sterk bijdragen aan het respect dat hulpverleners krijgen in brandhaarden als Sri Lanka, Sudan of de conflictgebieden van Afrika.

Bij die verandering hoort ook dat organisaties meer dan voorheen hun niet-westerse staf moeten inzetten. Het beeld van de witte dokter die een zwarte medemens helpt, sluit niet langer aan bij de veranderende verhoudingen op het wereldtoneel.

We gaan ons jubileumjaar in met gemengde gevoelens. We zijn verontwaardigd over het voortdurende lijden van miljoenen mensen in noodsituaties, we zijn bedroefd wanneer we denken aan de families van onze collega’s die het leven verloren in dienst van Artsen zonder Grenzen. Tegelijkertijd zijn we ook vastberaden om onze missie die in 1984 startte voort te zetten, in de overtuiging dat wij ook in de komende jaren een onafhankelijke rol van betekenis zullen spelen voor degenen die getroffen zijn door conflicten en natuurrampen.

Hans van de Weerd, algemeen directeur Artsen zonder Grenzen